İştirakçilerin kanunla belirlenen yaş hadlerini doldurmaları halinde, kurumlarca uygulanması zorunlu, isteğe bakılmaksızın yapılan re’sen emeklilik işlemidir.

Yaş haddi genel olarak 65 yaşın doldurulduğu tarihtir. Bu tarihlerden sonra ilgililerin çalıştırılmaları mümkün bulunmamaktadır. Yaş haddi bir kısım personel için 65 yaşın altında tesbit edildiği gibi, 65 yaştan sonra da çalıştırılan istisnai görevler kanunlarımızda mevcuttur.

YAŞ NEDENİYLE EMEKLİLİK ŞARTLARINDA YAPILAN DÜZENLEMELER

23.05.2002 tarihinde T.B.M.M.’de kabul edilen ve 01.06.2002 tarihinde Resmi Gazete’ den yayınlanarak yürürlüğe giren 4759 sayılı kanun gerek yaş nedeniyle erken emeklilikte gerekse normal emeklilikte bir milat oldu. 23.05.2002 tarihinden önce bayan sigortalıların en az 3600 gün sayısını tamamlamaları şartıyla 50 yaşını doldurdukları tarihte emekli olabilmekteydiler. Erkek sigortalılarda 3600 gün prim şartına tabi olurlarken 55 yaşını doldurdukları tarihte emekli olabilmekteydiler.

4759 sayılı kanun ile yaş haddinden dolayı emekli olabilecekler için kademeli bir geçiş sistemi getirildi.gerek normal emeklilikte gerekse yaş nedeniyle emeklilikte 08.09.1981 tarihinden önce ilk kez sigortalı olan kadınlar ile 08.09.1976 tarihinden önce ilk kez sigortalı olan erkeklerin şartlarında herhangi bir düzenleme yapılmazken ilk kez bu tarihlerden sonra sigortalı olanların emeklilikleri kademeli bir geçiş sistemine tabi tutuldu..

Yaş haddinden emeklilikte kademeli geçiş sistemini getiren 4759 sayılı kanunda, emeklilik için gereken 3600 gün sayısı aynen yer alırken emeklilik için aranan 50/55 yaş şartları değiştirilmiş ve 15 yıllık sigortalılık süresi eklenmiştir. 4759 sayılı kanun ile yapılan düzenleme aşağıdaki gibi olmuştur.

a) 15 yıllık sigortalılık süresini ve 3600 prim ödeme gün sayısını 24.05.2002 ile 23.05.2005 tarihler, arasında yerine getirenler kadın ise 52, erkek ise 56 yaşını doldurmuş olmaları,

b) 15 yıllık sigortalılık süresini ve 3600 prim ödeme gün sayısını 24.05.2005 tarihleri ile 23.05.2008 tarihleri arasında yerine getirenler kadın ise 54, erkek ise 57 yaşını doldurmuş olmaları,

c) 15 yıllık sigortalılık süresini ve 3600 prim ödeme gün sayısını 24.05.2008 ile 23.05.2011 tarihleri arasında yerine getirenler kadın ise 56 erkek ise 58 yaşını doldurmuş olmaları,

d) 15 yıllık sigortalılık süresini ve 3600 prim ödeme gün sayısını 24.05.2014 tarihinden sonra yerine getiren kadınlar 58 yaşında

e) 15 yıllık sigortalılık süresini ve 3600 prim ödeme gün sayısını 24.05.2011 ile 24.05.2014 tarihleri arasında yerine getiren erkek sigortalılar da 60 yaşında emekli olabileceklerdir.

Yani;

1-Kadının doğum öncesinde işe girerek sigortalılık şartını yerine getirmesi,
2-Doğumun çalıştığı işinden ayrıldıktan sonra 300 gün içinde gerçekleşmesi,
3-Doğumdan sonra sigortalı kadın adına prim ödenmemesi,
4-Kadının borçlanacağı sürede çocuğunun yaşaması
gerekmektedir.

Böylece işçi olarak işyerinde çalışan kadın sigortalılar, tabi oldukları iş kanunları gereğince verilen ücretsiz doğum ya da analık izin sürelerini borçlanacaklardır.  Şöyle ki,

a)Kadın sigortalı, doğumdan sonra iki yıldan daha az bir süreyi çalışmadan geçirmiş ise bu süreleri de borçlanabilecektir.

b)Sigortalı olarak çalışmaya başladıktan sonra ilk doğumunu yapan ve iki yıllık süre dolmadan ve sigortalı olarak tekrar çalışmaya başlamadan ikinci doğumunu yapan kadın sigortalı, ilk doğumdan ikinci doğuma kadar geçen süre ile ikinci doğum için borçlanabileceği iki yıllık sürenin toplamı kadar geçen süreyi borçlanabilecektir.

c)Birinci doğumun gerçekleştiği tarihten itibaren iki yıllık süre geçtikten sonra ve sigortalı olarak tekrar çalışmaya başlamadan ikinci doğumunu yapan kadın sigortalı birinci doğum nedeniyle çalışmadan geçirdiği iki yıllık süreyi borçlanabilecek, ancak ikinci doğum için iki yıllık süreyi borçlanamayacaktır.

d)4/a sigortalısı kadın işçinin işyerinde çalışırken doğum nedeniyle çalışmasına ara verip iki yıllık süreyi tamamladıktan veya tamamlamadan 4/b sigortalısı esnaf ve 2008 yılı Ekim ayı başından sonra ilk defa 4/c kapsamında çalışan memur kadın sigortalılar da borçlanma talep tarihinde 4/a sigortalısı olma şartı bulunmadığından, doğumdan sonra geçen sürelerini borçlanabilmektedirler.

Kadınların doğum borçlanma hakkı kolaylaştırılıyor. Yeni düzenleme ile 2 çocuğu olan SSK’lı kadınlar her bir çocuk için 2 yıl toplamda en fazla 4 yıl borçlanabilecek. Geriye dönük 11 bin 680 TL borçlanma yapan 2 çocuklu kadınlar, 4 yıl erken emekli olabilecek.

Hükümetin 2007’de çıkardığı Sosyal Güvenlik Yasası’yla kadınlara getirdiği “doğum borçlanması hakkı” kolaylaşıyor. 1 Ekim 2008’den beri uygulanan, ancak koşullarının zorluğu nedeniyle çok sayıda kadının yararlanamadığı düzenlemenin esnetilmesi kararı alındı. Mevcut düzenlemede yer alan her bir çocuk için 2 yıl borçlanma hakkı, tüm 4/a kapsamındaki, yani SSK’lı kadınlara uygulanacak. Buna göre örneğin 2 çocuğu olan SSK’lı kadın, geriye dönük borçlanarak, her çocuk için 2 yıl, toplamda 4 yıl sigortalılık süresi kazanmış olacak. Ayrıca geriye doğru borçlanma yapan ve sigorta başlangıç yılını daha geriye çeken kadınların emeklilik yaşı da düşebilecek.

Bu gelişme yaklaşık 3 bin kadın çalışan için müjde anlamına geliyor. Halen doğum borçlanması için SGK’ya müracaat etmiş 2 bin 800’ü aşkın kadının bu talebi, şartları taşımadıkları gerekçesiyle reddedilmiş durumda. Bu yüzden kurumla sigortalı kadınlar arasında yüzlerce dava var. SGK’nın uygulamayı esnetme kararının da söz konusu dava süreçlerinden kaynaklandığı belirtiliyor.

SSK Genel Müdürü İbrahim Ulaş, genelgenin en kısa sürede kurumun internet sitesinde yayınlanacağını söyledi. Ulaş, getirilen kolaylığın hem 4 yıl sigortalılık süresi kazanmayı sağlayacağını, hem de emeklilik yaşını düşüreceğini belirtti. Ulaş, halen 1 Ekim 2008’den bu yana 2.871 kadının borçlanma talebinin fiili olarak sonuçlandığını da söyledi.

Mevcut yasayla sigortalı kadınlar, en fazla 2 çocuk için, çocuk başına 2 yıl olmak üzere doğum borçlanması yaparak 4 yıl erken emekli olabiliyor. Ancak SGK, yasadaki bu hükmü uygulamak için bazı koşullar arıyordu. Buna göre SGK, kadın sigortalının, SSK hizmet akdine dayalı çalışıyor olmasını, işten ayrılmışsa, işten çıktıktan sonraki 300 gün içinde doğum yapmış olmasını, doğum sebebiyle işten ayrılmış olmasını, doğum borçlanması yapılacak sürede adına prim ödenmiş olmamasını ve çocuğunun yaşıyor olmasını şart koşuyordu. Böylece yasada doğum yapan SSK’lı kadına 2 çocuk için 2’şer yıllık borçlanma hakkı varken, SGK, SSK’lı iken çalışan kadına hak tanınmıştı.

Yasada ‘işten ayrıldıktan sonraki 300 gün içinde doğuranlar borçlanabilir’ diye bir hüküm yokken, SGK ya çalışırken doğur veya işten çıktıktan sonraki 300 gün içinde doğurursan borçlandırırım, diyordu. Yine yasa ilk doğumundan sonra 2 yıl işe gitmeyen kadın tekrar hamile kalırsa, yani sigortalı olarak tekrar çalışmaya başlamadan ikinci doğumunu yaparsa yasa bu kadının da borçlanabileceğini söylerken, SGK bunu kabul etmiyordu.

Çocuğun doğum tarihi maaşı etkileyecek

Asgari olarak 4 yıllık borçlanma bedeli 11 bin 680 lira olarak hesaplanıyor. Bu parayı ödeyen haktan yararlanacak. Tutarın bir ayda ödenmesi gerekiyor. Doğum borçlanmasından yararlanmak için SGK’ya ödenecek günlük borçlanma bedeline de her kadının kendi durumuna göre karar vermesi öneriliyor. 8-52 lira arasında değişen günlük borçlanma tutarının, maaşa etkisinin olabilmesi için uzmanlar uyarıyor: “Doğurma tarihi 1990’dan önce ise maaşa etkisi olmayacak. O yüzden en düşük tutardan borçlanılabilir. Doğurma yılı 1990-1999 arasında ise borçlanma için günlük 12 liralık borçlanma tutarı ödenmeli. Çocuğunu 1999’dan sonraki dönemde doğurduysa, 52 lira ödenmeli.

MADDE 68 – (1) Sigortalının, ölüm aylığı almakta iken evlenen ve bu nedenle aylığı kesilen kız çocuklarına, Kanunun 37 nci maddesinin birinci ve ikinci fıkrasında belirtilen usul ve esaslarla evlenme ödeneği ödenir.
(2) Evlenme ödeneğinin ödenmesi için hak sahiplerinin bir dilekçe ile Kuruma başvurması gerekir. Evlenme tarihi nüfus kütüğüne işlenmemişse, dilekçeyle birlikte evlenme cüzdanının bir örneğinin de Kuruma verilmesi zorunludur.

Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan (SGK)’dan yetim aylığı almakta olan kız çocuklarının evlenmeleri halinde hem aylıkları kesildiği için hem de evliliklerine destek olmak için kendilerine bilinen adıyla “Çeyiz Parası”, 5510 sayılı Kanun’un 37. maddesi gereğince “evlenme yardımı” ödenmektedir. Sosyal Güvenlik Reformu kapsamında yeniden düzenlenerek evlenme yardımıyla, eski Bağ-Kur yeni 4/b sigortalıların yetim aylığı almakta olan kız çocuklarına da çeyiz parası verilmeye başlanmıştır. Sosyal Güvenlik Reformundan önce devlet memuru olanların eş ve analarına, yetim çocuklarına 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu doğrultusunda çeyiz parası ödenecektir. Hem eski sigorta kolları açısından hem de yeni dönemdeki göre çeyiz parasını incelersek,

a) Devlet Memurlarını Yönünden:
5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’nun 90. Maddesi’ne göre, “Evlenmeleri sebebiyle dul ve yetim aylığı kesilen eş ve kız çocuklarla, anaya bir defaya mahsus olmak üzere almakta oldukları dul veya yetim aylıklarının on iki aylık tutarı evlenme ikramiyesi olarak ödenir.” Emekli Sandığı’ndan eş veya çocuklarından dolayı dul ve yetim aylığı alan eş, kız çocuk ve anaya evlenmeleri durumunda bir defaya mahsus olarak almakta oldukları aylığın 12 katı tutarında çeyiz parası (evlenme yardımı) verilir. Çeyiz parası bir defaya mahsus olduğu için sonraki evliliklerde ikince defa çeyiz parası (evlenme ikramiyesi) ödenmez. Evlenmesi sonucu aylığı kesilen eş, ana veya kız çocuğundan dolayı diğer hak sahiplerinin almakta oldukları aylıkları 12 aylık süre beklemeden yeniden düzenlenerek artırılır. Ancak 12 aylık süre dolmadan evlilik son bulursa 12 aylık süre dolmadan tekrar aylık bağlanmaz.
Diğer taraftan, 1 Ekim 2008 tarihinden önce ölen ancak 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’na göre, 10 tam yıl fiili hizmet süresi bulunmadığı için dul ve yetimlerine aylık bağlanamamış olanlardan en az 1800 gün prim (5 yıl fiili hizmet süresi) olanların dul ve yetimlerine yeni dönemde 5510 sayılı Kanun kapsamında dul ve yetim aylığı bağlanabiliyor. Bu şekilde hizmet azlığı nedeniyle aylık bağlanamayan ancak 5510 Sayılı Kanun uyarınca aylık bağlanmış kız çocuklarının evlenmeleri halinde almakta oldukları aylıkların 24 aylık tutarı kadar çeyiz parası verilir. 5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu kapsamında memuriyete tabi olanlar için yukarıdaki hükümler uygulanacaktır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu kapsamında ilk defa memur olanlar için, yeni dönemdeki hükümler uygulanacaktır.
b) Eski SSK ve Eski Bağ-Kur Yönünden:
Eski SSK kapsamındaki çeyiz parası (Evlilik yardımı) 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun Ek 12. Maddesine göre, sigortalının ölümünden dolayı aylık ve gelir almakta olan hak sahibi kız çocuklarına evlenmeleri halinde bir defaya mahsus olmak üzere, aldıkları aylık ve gelirlerin 24 aylık tutarı çeyiz parası (Evlilik yardımı) olarak verilirdi. 24 aylık süre içersinde evlenmenin son bulması durumunda, 24 aylık süre tamamlanıncaya kadar hak sahibi kız çocuklarına aylık bağlanmayacağı gibi, 24 aylık süre içerisinde diğer hak sahiplerinin aldıkları aylık ve gelirlerinin oranı da artırılmazdı.
Eski Bağ-Kur sigortalılar yönünden 1479 Sayılı Kanun’da evlenme yardımı (çeyiz parası) ödenmesi yönünde bir hüküm bulunmadığı için, ölen Bağ-Kur sigortalıların yetim aylığı almakta olan kız çocuklarına çeyiz parası ödenmezdi.
Eski SSK ve Bağ-Kur kapsamındaki sigortalılar için yeni dönemdeki hükümler uygulanacaktır.
c) Yeni Dönem (5510 Sayılı Kanun):
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 37. Maddesi ile belirlenen evlilik yardımı, 4/a, 4/b ve 4/c kapsamında yetim aylığı alan, evlenmeleri nedeniyle gelir veya aylıklarının kesilmesi gereken kız çocuklarının evlenmeleri ve talepte bulunmaları durumunda aldıkları aylık ve gelirlerinin iki yıllık tutarında evlenme ödeneği olarak peşin ödenir. Evlilik yardımı alan kız çocuğunun aylığı kesildiği tarihten itibaren iki yıllık süre içinde boşanması veya dul kalması nedeniyle yeniden hak sahibi olması durumunda, 2 yıllık süre tamamlanıncaya kadar aylık ve gelir bağlanmaz. Ancak bu durumda olanlar genel sağlık sigortası kapsamında sayılırlar.
Evlenme ödeneği verilmesi durumunda, 24 aylık sürenin dolmasından sonra, diğer hak sahiplerinin aylık ve gelirleri yeniden belirlenir.
Evlilik yardımı bir defaya (bir evliliğe) mahsus olarak verilmekte olup, istenilen evlilikte alınabilir. Yani ister ilk evlilikte, isterse ikinci evliliğinde kız çocukları alabilirler.
Evlenme ödeneği için resmi evlilik bağı kurulduktan sonra ödeneği alacak kişinin veya vekilinin dilekçe ile
- 4/a(SSK’lılar) ve 4/b(Bağ-Kurlular) kapsamındakiler Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Sosyal Sigortalar Genel Müdürlüğü Sigortalı Emeklilik İşlemleri Daire Başkanlığı’na
- 4/c (Devlet Memurları) Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı Kamu Görevlileri Daire Başkanlığı’na
başvurmaları gerekmektedir

MADDE 69 – (1) Cenaze ödeneği;
a) İş kazası veya meslek hastalığı sonucu,
b) Sürekli iş göremezlik geliri, malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı almakta iken,
c) Kendisi için en az 360 gün malullük yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş iken,
ölen sigortalının hak sahiplerine verilir. Bu fıkranın (c) bendine istinaden verilecek cenaze ödeneğinde ölüm tarihinde sigortalı olma şartı aranmaz.
(2) Cenaze ödeneği sırasıyla; sigortalının eşine, yoksa çocuklarına, o da yoksa ana veya babasına, o da yoksa kardeşlerine verilir.
(3) Cenaze ödeneğinin ödenmesi için, hak sahiplerince bir dilekçe ile Kuruma başvurulması yeterlidir. Sigortalının ölümü ve ölüm tarihi nüfus kütüğüne kaydedilmemişse dilekçeyle birlikte sigortalının ölüm tarihini belirten ilgili makamlarca usulüne göre düzenlenen bir belgenin de Kuruma verilmesi gerekir.
(4) Cenaze ödeneğinin ikinci fıkrada belirtilen kişilere ödenememesi ve sigortalının cenazesinin gerçek veya tüzel kişiler tarafından kaldırıldığının belgelenmesi durumunda, Kanunun 37 nci maddesi üçüncü fıkrasında belirtilen tutarı geçmemek üzere belgelere dayanan tutar, masrafı yapan gerçek veya tüzel kişilere ödenir.
(5) Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı sayılanlardan ölenlerin hak sahiplerine kendi kurumları tarafından ilgili mevzuat gereği ölüm yardımı hariç cenaze gideri, cenaze nakil gideri ödeneği veya bu mahiyette bir ödemenin yapılması hâlinde, Kurum tarafından cenaze ödeneği ödenmez.